Batat (słodki ziemniak) - uprawa w Polsce od sadzonki do zbioru

Batat (Ipomoea batatas) znany jest też jako słodki ziemniak i wilec ziemniaczany. To roślina wieloletnia (bylina). Należy do rodziny powojowatych – spokrewniony jest m.in. z powojem oraz wilcem. Pochodzi, podobnie jak jego daleki kuzyn ziemniak, z Ameryki Południowej i Ameryki Środkowej. Indianie uprawiali batat co najmniej 5000 lat temu. Na przełomie XVI i XVII wieku trafił on na różne kontynenty. Stał się bardzo popularnym warzywem zwłaszcza w Azji oraz Afryce. W Polsce często są uprawiane ozdobne odmiany batatów. Jednak można też uprawiać bataty jadalne.

Bataty to pnącza, dorastające w polskim klimacie do 2 m, albo rośliny krzaczaste (w zależności od odmiany). Liście batatów mają kształty serca lub kurzej stopy (także w zależności od odmiany). Mogą być zielone, brązowe, fioletowe, limonkowe, żółte lub wielobarwne.

U odmian ozdobnych liście są wyjątkowo liczne i duże (do 15 cm długości), dzięki czemu tworzą wspaniałe tło dla innych roślin, np. aksamitki, pelargonii, petunii, żeniszka. W czerwcu i lipcu na batatach czasem pojawiają się kwiaty, podobne jak na wilcu purpurowym (popularnym pnączu ogrodowym). Na odmianach jadalnych oraz większości ozdobnych kwiaty są dość duże (3-7 cm), ale niepozorne (nasiana powstają rzadko). Wiele nowych odmian ma kwiaty większe i bardziej kolorowe; ponadto kwitnienie trwa dłużej.

Bataty mają bulwiaste korzenie, w których gromadzą zapasy, podobnie jak np. topinambur i ziemniak. U odmian jadalnych bulwy są duże (często ważą więcej niż 1 kg), słodkie, zwykle pomarańczowe lub czerwone, zaś u ozdobnych – niewielkie, niesmaczne, najczęściej kremowe. Są też odmiany o miąższu fioletowym i różowym. Im jaśniejszy jest kolor bulw, tym mniej zawierają cukrów.

Przeczytaj także: Młode ziemniaki – jak wyhodować

W polskim klimacie bataty jadalne uprawia się w donicach, szklarniach, oranżeriach lub tunelach foliowych, a ozdobne – w donicach oraz na rabatach kwiatowych. Wszystkie odmiany batatów, zarówno jadalne, jak i ozdobne, to piękna dekoracja balkonu, tarasu, ogrodu. Bardzo często wykorzystywane są w kompozycjach z kwiatami, takimi jak aksamitka, bakopa, dichondra, heliotrop peruwiański, kalibrachoa, koleus, lobelia, niecierpek, pelargonia, petunia, smagliczka, werbena patagońska, żeniszek meksykański. Liście batatów tworzą efektowną strukturę, znakomitą w roli tła. Dodatkowo ich pędy przewieszają się lub rosną prawie pionowo (w zależności od odmiany), dzięki czemu kompozycje kwiatowe zyskują dynamikę.

Odmiany jadalne batatów dostarczają słodkich, pożywnych bulw. Wykopuje się je z ziemi, gdy część nadziemna zaczyna zamierać (zwykle na przełomie sierpnia i września). Zawierają wiele składników odżywczych, w tym cukry (niektóre nie są trawione). Kaloryczność batatów jest mniejsza na surowo, a większa – po obróbce termicznej. W porcji 100 g batatów są białko (około 1,6 g), węglowodany (około 20 g), błonnik (około 3 g), tłuszcz (około 0,1 g) oraz cynk, magnez, sód, potas, żelazo. W bulwach znajdują się też liczne witaminy: A (porcja 100 g to około 90% dziennego zapotrzebowania), C, B1, B2, B3, B6, B9, C oraz K.

Bataty można jeść na surowo, np. w koktajlach warzywno-owocowych lub w sałatkach. Często serwowane są pieczone, grillowane, gotowane, suszone, ze skórką lub bez skórki. Przyrządzać z nich można m.in. przystawki, zupy, zapiekanki, sushi, chipsy, frytki, puree.

Cienko pokrojone bulwy są jednym ze składników koreańskiego dania japchae – warzywnego makaronu. W Japonii popularny jest deser warzywny yōkan, przypominający galaretkę. Podobny wygląd ma deser dulce de batata – często serwowany w Argentynie, Paragwaju i Urugwaju. W Malezji i Singapurze deser z batatów, bananów i mleka kokosowego nazywa się bubur cha cha. W USA pieczone bataty serwuje się tradycyjnie do indyka podczas Święta Dziękczynienia. W hiszpańskiej Katalonii serwowany jest, często kasztanami, w Dzień Zaduszny podczas uroczystości La Castanyada.

Mąka z batatów nadaje się do wypieku ciast, chleba, bułek, ciasteczek. W krajach afrykańskich sok z bulw batatów jest używany jako naturalny pomarańczowy lub fioletowy barwnik do tkanin i żywności. Z bulw wytwarzane są także trunki, jak imojōchū (w Japonii) i soju (w Korei). Oprócz bulw jadane są również liście batatów – to popularny składnik różnych dań zwłaszcza w kuchniach azjatyckich. Przykładowo, na Filipinach młode liście i pędy, doprawiane octem i sosem sojowym, serwowane są często z rybą (danie znane jest jako adobong talbos ng kamote).

Przeczytaj także: Kompozycje kwiatowe na balkony

Bataty można rozmnażać na trzy sposoby: z bulw, nasion oraz sadzonek łodygowych. Najłatwiej wyhodować rośliny z bulw. Rozmnażania z nasion praktycznie się nie praktykuje, gdyż słabo kiełkują i bataty zawiązują ich mało. Ukorzenianie sadzonek jest możliwe na początku lata (pędy tnie się na kawałki o długości około 5 cm i sadzi w ziemi).

Uprawę batatów jadalnych na balkonie lub w ogrodzie zaczyna się od kupienia sadzonki lub pozyskania jej z innego ogrodu. Brdzo ważne jest, aby zrobić to w marcu lub kwietniu. Dlaczego? Bataty mają długi okres wegetacji (minimum 100 dni), podczas którego potrzebują ciepła w dzień i w nocy. Aby im to zapewnić, trzeba zacząć ich uprawę wcześnie (w ciepłym pomieszczeniu), by zdążyły do końca lata zawiązać bulwy.

Wczesną wiosną w sklepach ogrodniczych dostępne są podkiełkowane bataty jadalne posadzone w doniczkach. Najczęściej to odmiany z bulwami pomarańczowymi lub fioletowymi. Kupioną sadzonkę należy ustawić w słonecznym miejscu, koniecznie w ciepłym pomieszczeniu, np. pokoju, oranżerii, szklarni, tunelu foliowym. Na zewnątrz wynosi się je nie wcześniej niż w drugiej połowie maja, pod warunkiem, że pogoda jest ciepła.

Sadzonki batatów jadalnych można też wyhodować z bulw kupionych np. w sklepie spożywczym, w dziale z warzywami. Zakupy także trzeba zrobić w marcu lub na początku kwietnia. Na sadzeniaki wykorzystuje się bulwy niewielkie (o długości kilku centymetrów). Duże bulwy można kroić na mniejsze kawałki przed posadzeniem (muszą mieć minimum dwa oczka), ale wtedy jest większe ryzyko ich porażenia przez choroby grzybowe (podobnie jak w przypadku ziemniaków).

Bulwy batatów ozdobnych (przechowane przez zimę) sadzi się w donicach na przełomie marca i kwietnia. Duży wybór sadzonek odmian o ozdobnych liściach jest późną wiosną w sklepach ogrodniczych.

Przeczytaj także: Uprawa topinamburu – poradnik praktyczny

Bataty jadalne należy uprawiać tylko w nasłonecznionych miejscach. Dzięki temu w ich liściach zachodzi intensywna fotosynteza (przy udziale m.in. światła słonecznego), w wyniku której rośliny gromadzą zapasy w bulwach.

Jeśli nie ma do dyspozycji szklarni, tunelu foliowego lub oranżerii, w których można zapewnić ciepło, bataty jadalne najlepiej uprawiać w dużych donicach (o pojemności minimum 15 l), np. balkonie lub tarasie. Dzięki temu pierwsze miesiące rośliny mogą spędzić w ogrzewanym mieszkaniu. Na zewnątrz wynosi się je dopiero, gdy pogoda jest ciepła (najlepiej powyżej 20°C). Trzeba pamiętać, że bataty jadalne to rośliny płożące, które zajmują zwykle podobną powierzchnię jak dynia. Donice można postawić wyżej, by ich pędy spływały kaskadowo.

Odmiany ozdobne batatów są mniej wymagające co do stanowiska. Sadzić je można w miejscach słonecznych i półcienistych, w gruncie oraz donicach. Wśród nich są odmiany o pokroju krzaczastym lub rosnące jak pnącze.

Przeczytaj także: Szklarnia i tunel po sezonie – jakie prace wykonać

Do uprawy batatów jadalnych najlepsza jest ziemia żyzna, przepuszczalna, lekko kwaśna (pH 6-6,5). Jednak tolerują też ziemię mniej zasobną, o niższym lub wyższym odczynie niż optymalny (wtedy trzeba pamiętać o systematycznym nawożeniu).

Pod osłonami bataty jadalne dobrze plonują w ziemi jak dla pomidorów i ogórków. Lubią dodatek np. kompostu, podłoża popieczarkowego, ziemi inspektowej. Jeśli bataty mają rosnąć w donicach, przygotowuje się mieszankę, np. na bazie Gotowego podłoża do warzyw, wymieszanego z Nawozem ekologicznym do warzyw (zawiera 100% masy roślinnej) albo kompostem. Przepuszczalność i napowietrzenie zapewni Perlit (naturalny materiał wulkaniczny). Na dnach donic należy wykonać drenaż, który zapobiegnie gniciu bulw z powodu przelania. Nadają się takie materiały jak np. Keramzyt i skorupy potłuczonych donic ceramicznych.

Przeczytaj także: Dodatki do podłoży – jakie i kiedy wybrać

Dużą część zapasów gromadzonych w bulwach bataty pozyskują z fotosyntezy, która zachodzi w ich liściach i pędach przy udziale promieni słonecznych (dlatego tak ważne jest, by sadzić je w miejscach nasłonecznionych). Nawożenie również ma istotny wpływ na wielkość oraz jakość bulw.

Bataty zasila się co 1-2 tygodnie (doniczkowe częściej) od maja do lipca. Do nawożenia odmian jadalnych  rekomendowane są preparaty naturalne, które dodaje się do wody w konewce i podlewa rośliny, np. Nawóz ekologiczny do warzyw (pochodzenia roślinnego), Biohumus Max Warzywa i Owoce (zawiera biohumus dżdżownic), Obornik bydlęcy w płynie (nie ma uciążliwego zapachu). Sprawdzają się też Pałeczki nawozowe bio uniwersalne (skład w 100% roślinny).

Ozdobne odmiany batatów, uprawiane nie dla bulw lecz pięknych liści, zasila się preparatami do kwiatów balkonowych. Odpowiedni jest np. Nawóz Dom i Balkon, Green Energy do roślin zielonych, Green Energy Duo do roślin zielonych, Pałeczki nawozowe do roślin zielonych.

Przeczytaj także: Nawóz biohumus – skład i zastosowanie

Bataty podlewa się umiarkowanie. Podłoże powinno być tylko lekko wilgotne, gdyż nadmiar wody powoduje gnicie bulw. Aby tego uniknąć, należy stosować – zwłaszcza w uprawie doniczkowej – drenaż oraz dodatki, które poprawiają przepuszczalność i napowietrzenie podłoża, np. Perlit. Na brak wody bataty są najbardziej wrażliwe około 2 miesiące po posadzeniu, gdy pojawiają się zawiązki młodych bulw.

W uprawie doniczkowej batatów, aby uniknąć okresowego przesuszenia podczas upałów, stosować można nawóz z hydrożelem TerraCottem Universal. Dodaje się go do podłoża przed posadzeniem roślin. Hydrożel pochłania wodę, gdy jest jej dużo, oraz oddaje, gdy podłoże wysycha. Dzięki temu rośliny mają zapewniony stały dostęp do wilgoci, ale bez zalewania korzeni. Do podlewania batatów odpowiednia jest woda z kranu oraz deszczówka.

Przeczytaj także: Czy warto stosować hydrożel do kwiatów w domu i na balkonie

Gdy w drugiej połowie sierpnia temperatura zaczyna spadać nocami do około 10°C, część nadziemna batatów jadalnych zaczyna powoli zamierać. Najpierw roślina przestaje intensywnie rosnąć, a następnie liście stopniowo zamierają. Gdy zaschną co najmniej w połowie (zwykle to wrzesień), można wykopać bulwy - do jedzenia nadają się zarówno duże, jak i małe. Niewyrośnięte zostawić też można do posadzenia w kolejnym sezonie.

Bulwy batatów przechowuje się zimą w temperaturze około 14°C, np. w słabo ogrzewanym pokoju. Należy je umieścić w przewiewnych pudełkach lub skrzynkach wypełnionych trocinami lub torfem. W amatorskich warunkach nie zawsze jest to możliwe. Dlatego wygodniej jest kupować bulwy lub sadzonki wczesną wiosną.

Przeczytaj także: Warzywa mało znane – przegląd najciekawszych

Jeśli batatom zapewni się słoneczne stanowisko oraz nie podlewa ich zbyt obficie, rzadko chorują. W przeciwnym wypadku narażone są na choroby grzybowe korzeni, bulw oraz podstawy łodyg. Objawy to procesy gnilne. Naturalnym preparatem zapobiegającym chorobom grzybowym jest Polyversum WP. W jego składzie jest niewywołujący chorób grzyb, który zasiedla strefę korzeniową roślin i pasożytuje niektóre gatunki grzybów chorobotwórczych. Stosować go można w postaci oprysku i podlewania.

Po zauważeniu niepokojących objawów na liściach, np. plamek, zastosować można Biosept Active Spray. To środek na bazie ekstraktu z grejpfruta wzmacniający oporność roślin i stymulujący ich rozwój. Polecany np. na plamistość liści i kwiatów, szarą pleśń, fuzariozę, zgorzel, mączniak prawdziwy, mączniak rzekomy, fytoftorozę, rdzę.

Ze szkodników na batatach najczęściej żerują mszyce. Eliminuje je Emulpar Spray - gotowy do użycia preparat na bazie oleju rydzowego (z lnicznika siewnego). Nadaje się także do stosowania m.in. na przędziorki, miseczniki, mączliki, wciornastki, miodówki.

Przeczytaj także: Jak zwalczać choroby przy pomocy grejpfruta