Z artykułu dowiesz się:
1. Co to jest permakultura?
Permakultura to sposób uprawy roślin, a także styl życia, inspirowany naturą. W tym nurcie chodzi o to, aby ogród, także mały, był przyjacielem człowieka oraz zapewniał mu jak największą samowystarczalność żywnościową. Powinien być prowadzony zgodnie z mechanizmami funkcjonującymi w przyrodzie. Istotne jest również, aby było w nim miejsce dla zwierząt. W małym ogrodzie to np. ptaki i biedronki.
W permakulturze nie stosuje się chemicznych środków ochrony roślin, oszczędza wodę, nie marnuje żywności, używa naturalnych nawozów i przedmiotów z recyklingu, dba o kondycję gleby i bioróżnorodność. Każdy, kto stara się ekologicznie uprawiać ogród, doskonale zna te zasady, ale w permakulturze istotne jest też dzielenie się plonami, nasionami, sadzonkami. Tworzenie społeczności pasjonatów ogrodnictwa to jeden z filarów tego ogrodniczego nurtu. W permakulturze nie ma znaczenia, czy jest się ogrodnikiem początkującym, czy doświadczonym. Każdy coś wnosi do ogrodnictwa, np. pasję, pomysły, tradycyjne metody zapamiętane z dzieciństwa, wsparcie dla innych.
Mały ogród permakulturowy może mieć zaledwie kilka metrów powierzchni. Doskonała na początek są np. podwyższona grządka (jedna lub kilka). Przez cały rok (nawet zimą) z tych kilku metrów można mieć własne, ekologiczne warzywa, owoce czy zioła. Ogródek powinien być zaprojektowany i prowadzony tak, aby wpasował się w istniejący ekosystem. Przykładowo, jeśli gleba jest sucha i piaszczysta albo kwaśna trzeba starać się dobierać rośliny znoszące takie warunki. W ogrodnictwie permakulturowym nie walczy się z przyrodą lecz korzysta z tego co daje. Dzięki temu minimalizuje się nakłady pracy i koszty, np. na energię do kosiarek. Permakultura jest dla każdego!
Przeczytaj także: Ogrodnictwo no-dig – na czym polega i jak zacząć jesienią
? Nazwa permakultura (ang. permaculture) wywodzi się od angielskich słów: permanent czyli stały, ciągły, nieustanny oraz culture kultura i agriculture rolnictwo, uprawa. Pierwsze ogrody permakulturowe pojawiły się przed II wojną światową m.in. w Europie, Japonii i Australii. Popularnością cieszą się od lat 70. XX wieku. Były odpowiedzią, jak lokalnie, w mikroskali można zapobiegać degradacji gleby i środowiska naturalnego oraz ograniczyć marnowanie żywności. Za współtwórców permakultury uważani są Bill Mollison (1928-2016) australijski badacz, autor, naukowiec, wykładowca i naturalista, David Holmgren (ur. 1955) australijski inżynier, ekolog i publicysta, Sepp Holzer (ur. 1942) austriacki rolnik, autor, międzynarodowy konsultant naturalnego rolnictwa, specjalista permakultury w warunkach górskich.
2. Jak założyć mały ogród permakulturowy?
Założenie ogrodu permakulturowego najlepiej zacząć od… spaceru. Przede wszystkim trzeba zwrócić jakie warunki naturalne panują w miejscu, na którym jest planowany. Najważniejsze to rodzaj gleby, nasłonecznienie, wilgotność. Jeśli teren jest jeszcze niezagospodarowany, być może coś już na nim rośnie, np. stara jabłoń lub inne drzewa, zdziczałe maliny, świdośliwy lub jeżyny, pokrzywy, trawa czy rośliny łąkowe. Podobnie jest w ogrodach już istniejących – projektowanie permakulturowe nie polega na niszczeniu, lecz wykorzystaniu tego co jest, także roślin zasianych przez naturę. Jeśli rośliny potrafiły przetrwać bez opieki człowieka, to sygnał, że warto wykorzystać ich potencjał albo dosadzić inne odmiany tego gatunku.
Bardzo ważny jest rodzaj gleby. Jej właściwości można zmieniać, np. poprzez nawożenie, ale nawet w małym ogródku trwa to latami. Dlatego w permakulturze stosuje się zasilanie, ale jednocześnie wykorzystuje naturalne cechy gleby. Rośliny dobiera się tak, aby naturalnie były przystosowane do jej rodzaju oraz intensywności nasłonecznienia. Przykładowo, w piaszczystej, suchej glebie nie urośnie cebula zwyczajna, ale dobrze będą plonowały cebula siedmiolatka i cebula wielopiętrowa.
Permakutura w małym ogrodzie to często jedna lub kilka podwyższonych grządek albo niewielki warzywnik. Nawet jeśli dostępna powierzchnia to tylko kilka metrów kwadratowych, plony można zbierać cały rok. Wczesną wiosną to m.in. cebula siedmiolatka, roszponka, rzodkiewka, szczypiorek, szpinak. Potem trwa sezon na bób, groch cukrowy, sałatę. Lato to sezon m.in. na cukinię, fasolę, ogórki, pomidory. Jesienią zbiera się dynie. Zaczyna się też sezon na topinambur, który trwa aż do wiosny.
Przeczytaj także: Jak uprawiać warzywa w skrzyniach
Główne zasady permakultury
- 1. Troska o Ziemię – to m.in. dbanie o glebę, oszczędzanie wody, niemarnowanie żywności, recykling odpadów, rezygnacja w chemicznych środków ochrony roślin, stwarzanie przyjaznych warunków dla zwierząt;
- 2. Troska o ludzi – wymiana doświadczeń ogrodniczych (także na pozór drobnych, jak np. najlepsze terminy siewu), współpraca z sąsiadami, otwartość na zmiany i inicjatywy lokalne;
- 3. Dzielenie się nadmiarem – własna żywność to podstawa permakultury, ale ważna jest też wymiana plonów z sąsiadami i znajomymi, np. cukinii za pomidory czy obornika za trawę na siano. Podobnie można się dzielić nasionami, sadzonkami, kwiatami, zrazami do szczepienia, przepisami na potrawy i gotowymi daniami.
3. Jak przygotować podłoże w ogródku permakulturowym?
Jeśli ogródek był wcześniej uprawiany tradycyjnie, wystarczy zaprzestać jego kopania szpadlem, aby wprowadzić w nim permakulturę. Trzeba też systematycznie ściółkować glebę materiałami naturalnymi, jak kora, słoma, zrębki, liście, szyszki, włóknina z owczej wełny. Powierzchnia ziemi powinna być zawsze pokryta ściółką!
Mały ogródek permakulturowy można też założyć na glebie zarośniętej chwastami (wysokie należy skosić), zaniedbanej, kamienistej. Doskonałe do tego są podwyższone grządki, które zrobić można z tego co jest pod ręką, np. palet, desek, cegieł, bloczków betonowych, kamieni. Następnie na dnie podwyższonej grządki układa się tekturę (bez nadruków i taśmy klejącej). Jej zadaniem jest przykrycie i likwidacja chwastów, a także zatrzymywanie wilgoci oraz tworzenie przyjaznych warunków dla dżdżownic. Następnie podwyższoną grządkę napełnia się kompostem.
Aby mieć mniej pracy, podwyższoną grządkę na permakulturę można traktować przez kilka miesięcy jak kompostownik. Na jej dno wrzuca pocięte gałązki z cięcia drzew i krzewów oraz grube resztki ogrodowe, np. łodygi słoneczników. Na nich umieszcza się odpadki kuchenne (niesolone) i ogrodowe, nawóz zwierzęcy, np. z kurnika czy stajni, a jeśli ich brak Obornik bydlęcy granulowany, Obornik koński granulowany lub Obornik kurzy granulowany (sprawdzają się m.in. w ogrodnictwie miejskim, gdyż nie mają uciążliwego zapachu).
Przeczytaj także: Rodzaje oborników, ich właściwości i zastosowanie w ogrodzie
4. Jakie rośliny uprawiać w ogródku permakulturowym?
W małym ogrodzie permakulturowym ograniczeniem, co uprawiać, jest praktycznie tylko wielkość roślin. Jeśli powierzchnia ogródka to tylko kilka metrów, lepiej wybierać mniej rozłożyste gatunki i odmiany. Przykładowo, dużo miejsca (około metra kwadratowego) zajmują cukinia, lubczyk i rabarbar. Dobrym wyborem do małego ogródka są jadalne pnącza, jak dynia Hokkaido, fasola tyczna, ogórek meksykański, ogórek siewny, szpinak malabarski. Z warzyw wieloletnich sprawdzą się cebula siedmiolatka, szczaw i szczypiorek. Jeden raz wystarczy posiać dziką rukolę i roszponkę, gdyż potem rozsiewają się same.
Pozostałe warzywa uprawia się z zgodnie z kalendarzem siewu, dobierając je do rodzaju gleby i nasłonecznienia w ogrodzie oraz swoich preferencji kulinarnych. Najczęściej to burak, kapusta, marchew, pietruszka, sałata, szpinak warzywny. W permakulturze warto uprawiać lokalne odmiany. Nie można zapomnieć o ziołach. Wiele z nich to popularne przyprawy, np. cząber, majeranek, tymianek. Szczególnie łatwe w uprawie i odporne na brak wody jest oregano, które rośnie tak szybko, że można je rozdawać innym.
Przeczytaj także: Kiedy siać warzywa do gruntu – kalendarz siewu
5. Jak walczyć z patogenami w ogródku permakulturowym?
W ogrodzie permakulturowym nie stosuje się żadnych chemicznych oprysków. Wykorzystuje się tylko naturalne metody! Przede wszystkim warto korzystać z pomocy małych drapieżników, stwarzając im dogodne warunki bytowania, np. poprzez wywieszanie poidełek, budek lęgowych i ekohoteli dla owadów. To m.in. biedronki, bzygi, kopułki, sikorki, ważki. Niektóre drapieżniki można celowo wprowadzać do ogródka permakulturowego, jak dobroczynka gruszowego, który rozprawia się ze szkodnikami krzewów i drzew owocowych.
Z pomocą przychodzą również zioła oraz niektóre kwiaty. Przykładowo, aksamitki zapobiegają rozwojowi nicieni w glebie. Szałwia i tymianek odstraszają bielinki kapustniki, a lawenda – nornice. Krwawnik korzystnie wpływa na odporność warzyw, zaś ogórecznik lekarski zwabia owady zapylające. Szerokie zastosowanie ma pokrzywa. Preparaty z niej łatwo przygotować samodzielnie, ale nadaje się do tego tylko pokrzywa zebrana do zakwitnięcia. Dlatego wygodnym rozwiązaniem jest gotowy środek Pokrzywa Ekstrakt.
W apteczce ogrodnika permakulturowego przydać się mogą także inne preparaty na bazie naturalnych składników, jak Emulpar Spray na szkodniki (z olejem rydzowym) czy Skrzyp Ekstrakt (ze skrzypem) oraz Bisept Active Spray do ochrony przed chorobami grzybowymi (zawiera ekstrakt z grejpfruta).
Przeczytaj także: Domki dla owadów – dlaczego warto mieć w ogrodzie
6. Jakie są reguły planowania ogrodu permakulturowego?
Pielęgnacja ogródka permakulturowego oparta jest na naturalnych metodach. Ważne jest też dzielenie się i wymiana plonów, nasion, sadzonek, doświadczeń. Na temat tego nurtu ogrodnictwa powstało wiele książek. Ich autorzy, często niezależnie od siebie, dochodzili do podobnych reguł. Co istotne, do permakultury każdy ogrodnik, także początkujący, może wnieść coś od siebie. To trend w ogrodnictwie, który ciągle się rozwija. Jego podstawy są od dziesiątek lat takie same.
- 1. Obserwuj i współdziałaj – kopalnią wiedzy, jak uprawiać ogród, jest przyroda. Warto ją obserwować! Poza tym gatunki roślin w ogródku permakulturowym dostosowuje się do panujących warunków w ogródku, np. rodzaju gleby i nasłonecznienia. Warto także inspirować się ogrodniczymi pomysłami sąsiadów i znajomych;
- 2. Wychwytuj i magazynuj energię – to m.in. wykorzystanie naturalnego ukształtowania terenu (na stokach południowych jest najcieplej), osłoniętych murami zakątków, kamieni i cegieł (nagrzewają się w dzień i oddają ciepło w nocy), a także docenienie fotosyntezy, która zachodzi w zielonych częściach roślin;
- 3. Uzyskuj plony – w ogródku permakulturowym powinna być żywność: owoce, warzywa, zioła. Dzięki temu można się uniezależnić przynajmniej częściowo od zakupów w sklepach. Zyskuje na tym domowy budżet, a rodzina – ekologiczne produkty;
- 4. Wzbogacaj swą wiedzę – w uprawie roślin zawsze można coś ulepszyć bez finansowych nakładów i wielkich zmian. Czasem wystarczy zmienić uprawiane odmiany pomidorów, w innym terminie posiać pietruszkę czy zmienić rodzaj ściółki, by mieć lepsze plony. Pomagają obserwacje własne oraz interesowanie się jak to robią inni;
- 5. Korzystaj z zasobów odnawialnych – to m.in. ściółka z materiałów biodegradowalnych (np. słoma, jesienne liście, szyszki), wykorzystanie organizmów glebowych, które regenerują glebę (m.in. dżdżownice i grzyby mikoryzowe), nawozy z roślin dzikich i uprawnych (np. ogórecznika, pokrzywy, skrzypu), zbieranie deszczówki. Mikrokoniczyna zwabia owady zapylające i pozyskuje azot z powietrza;
- 6. Nie wyrzucaj odpadów – nie da się ich nie wytwarzać, ale można je wykorzystać w ogródku. To np. kompost, nazywany złotem ogrodników, oraz bokashi, które łatwo zrobić z obierek, fusów, chwastów i innych resztek. Ponadto warto dać nowe funkcje niepotrzebnym przedmiotów, np. drewniane palety nadają się na podwyższone grządki oraz kompostownik;
- 7. Projektuj od ideałów po detale – niedoskonałość w rozumieniu człowieka niekoniecznie znaczy to samo w naturze. Przykładowo, własne krzywe ogórki i niewyrośnięte pomidory są zwykle smaczniejsze niż te idealnie wyglądające ze sklepu. Ponadto w ogrodzie permakulturowym ważne są chwasty, gdyż nadają się na kompost, gnojówki do nawożenia, a niektóre nawet do jedzenia;
- 8. Łącz zamiast dzielić – na tym samym stanowisku razem mogą rosnąć różne gatunki roślin, np. kapusta, por, nagietek. Dzięki uprawie współrzędnej, lepiej wykorzystuje się dostępne miejsce. Ponadto rośliny mniej są porażane przez patogeny. Rośliny można uprawiać piętrowo i pionowo, np. dynie Hokkaido i ogórki dobrze rosną przy podporach;
- 9. Stosuj małe kroki i nie spiesz się – w naturalnym ogrodzie pośpiech to zły doradca. Potrzeba czasu, aby ogródek stał się samowystarczalnym ekosystemem. Kiedy to się stanie, rośliny obficie plonują przy małym nakładzie pracy;
- 10. Doceń różnorodność – uprawa różnych gatunków roślin obok siebie sprzyja bioróżnorodności, co przekłada się na lepsze zapylanie kwiatów oraz mniej chorób i szkodników. Ponadto dzięki temu jadłospis można wzbogacić o rzadko uprawiane, wartościowe warzywa, jak pomidory o owocach w różnych kolorach, fioletowe ziemniaki i kalafiory, skorzonerę, ogórki meksykańskie. Różnorodność to także przestrzeń przyjazna dla zwierząt. W małym ogrodzie permakulturowym nie powinno zabraknąć np. budki dla ptaków oraz hotelu dla owadów;
- 11. Zwróć uwagę na granice ogrodu – czasem warto dostrzec rośliny, które rosną za przysłowiowym płotem. Bywają dzikie lub zdziczałe. Niektóre dostarczają owoców, np. mirabelka, albo surowców na nawozy i herbatki ziołowe, m.in. krwawnik i pokrzywa;
- 12. Zmieniaj i próbuj – w ogrodnictwie nie zawsze wszystko idzie zgodnie z planem. Bywa też, że przypadkowo wprowadzone zmiany czy przypadkowo rozsypane nasiona są początkiem mniejszych lub większych ulepszeń. Nie zawsze rośliny wzrastają tak, jak opisano to w podręcznikach. W ogródku permakulturowym zdarza się wiele miłych niespodzianek, jak np. pyszne pomidorki koktajlowe z samosiewek.
