Ziemia nie chłonie wody – dlaczego podłoże staje się hydrofobowe i jak przywrócić mu chłonność

Gdy podłoże nie wchłania wody po deszczu lub podczas podlewania, mimo iż wcześniej nie było tego problemu, mówi się o jego hydrofobowości. Woda długo zalega na powierzchni ziemi. Jeśli wsiąka w głąb, to zwykle płytko – przy powierzchni ziemia staje się wtedy bardzo mokra (jak błoto), a głębiej jest sucha. Część jej wyparowuje albo spływa w inne miejsca. W donicach hydrofobowe podłoże się kurczy i odstaje od ich ścianek, a w ogrodzie może pękać. Rośliny, mimo deszczu czy podlewania, mają utrudniony dostęp do wilgoci, gdyż ziemia pozostaje niedostatecznie zwilżona lub nawet sucha, zwłaszcza w głębszych warstwach. Kolor hydrofobowego podłoża ma odcień popiołu; jest bardzo suche i zwykle miałkie.

Zjawisko hydrofobowości powstaje dopiero po drastycznym spadku wilgotności podłoża, nawet jeśli wcześniej było żyzne. Nie zachodzi gwałtownie lecz powoli, w dłuższym okresie czasu. Łatwo przeoczyć moment, w którym traci zdolność ponownego pochłaniania wody.

Hydrofobowość występować może w ogrodzie, w uprawie doniczkowej roślin, pod osłonami, ale także powszechne jest w naturalnym środowisku. W takim podłożu nie kiełkują nasiona, nawet gatunków odpornych na suszę. Zahamowane są wzrost oraz fotosynteza roślin (zachodzi w liściach oraz innych zielonych częściach). Rośliny słabo się korzenią, schną i zamierają. Dochodzić może do erozji gleby.

Przeczytaj także: Ogród deszczowy krok po kroku – dobór miejsca, warstw i roślin

Stopień hydrofobowości uzależniony jest od zawartości i jakości materii organicznej w podłożu. Wpływ na intensywność tego zjawiska mają różne czynniki, jak temperatura, brak wody oraz aktywność biologiczna mikroorganizmów w podłożu, np. grzybów. Podłoże staje się szybciej hydrofobowe, jeśli zawiera mocno rozdrobnione substancje organiczne, zwłaszcza torf czy dobrze rozłożony kompost.

Gdy ziemia staje się skrajnie przesuszona, zachodzą w niej stopniowo procesy chemiczne, w których powstają związki o właściwościach hydrofobowych, np. terpeny i sterole. Im więcej w ziemi jest węgla pochodzącego z resztek roślinnych, tym staje się ona bardziej hydrofobowa. Proces przyspiesza podczas suszy, bezśnieżnej zimy, w wyniku pożarów, np. wypalania traw.

Problem hydrofobowości jest badany przez naukowców, m.in. na wysychających torfowiskach, ponieważ to zjawisko związane jest z suszą. Gdy torfowiska stają się suche, zmienia się ich skład oraz ekosystem. Przestają być też naturalnymi magazynami wody, co ma wpływ m.in. na jej zasoby w skali państwa.

W mikroskali ogrodu, a nawet balkonu czy parapetu w mieszkaniu, łatwo zaobserwować hydrofobowość ziemi. Przykładowo, jeśli opakowanie z gotowym podłożem, zawierającym torf lub kompost, pozostawi się przed dłuższy czas otwarte, stanie się ono suche jak popiół. Gdy zostanie w nim posadzona roślina, w takie podłoże długo nie wsiąka woda, bo stało się hydrofobowe. Ma się wrażenie, jakby jego powierzchnia ją odpychała. Podobnie się dzieje, jeśli na dłuższy czas pozostawi się podłoże w donicy czy wiadrze ustawionych pod zadaszeniem. Czasem hydrofobowe może się stać nawet podłoże składowane na pryzmie, np. przygotowane do założenia trawnika. Po wysianiu nasion woda nie wsiąka wcale lub słabo w taką ziemię, co sprawia, że trawa nie wschodzi. Jeśli murawa jest założona na skarpie albo innym wzniesieniu, woda spływa tak, jakby się z nich ześlizgiwała.

Przeczytaj także: Torf w ogrodzie – jak wykorzystać

Hydrofobowość ziemi można zahamować, a nawet cofnąć. Należy pamiętać, że pierwotną przyczyną jest zawsze długotrwałe przesuszenie. Dlatego trzeba się starać nie dopuszczać do całkowitego wyschnięcia podłoża, zwłaszcza jeśli zawiera torf oraz dobrze rozłożony, drobny kompost (gruby kompost jest mniej podatny na wysychanie). Istotne jest także zwiększanie pojemności wodnej ziemi, co często zapobiega problemom w razie przesuszenia. Sposobów na przywrócenie nasiąkliwości podłoża jest kilka. Postępuje się nieco inaczej z roślinami doniczkowymi i ogrodowymi.

Potrzeba czasu, aby ziemia z cechami hydrofobowości znowu prawidłowo nasiąkała wodą. Rośliny, zarówno ogrodowe, jak i doniczkowe, należy podlewać częściej niż zwykle, ale małymi porcjami wody (w ogrodzie najlepiej wężem ze zraszaczem lub konewką z sitkiem). Na początku woda długo stoi na powierzchni podłoża lub zbiera się w zagłębieniach, lecz podczas kolejnych podlewań zaczyna wsiąkać coraz szybciej. Jeśli cechy hydrofobowości ma podłoże, w którym posiane są nasiona, trzeba je szczególnie delikatnie zraszać (nawet zamgławiać), a nie podlewać. Dzięki temu unika się wypłukiwania nasion.

Czasem woda wsiąka, ale płytko – przy powierzchni jest bardzo mokra, a głębiej sucha, co sprawia, że korzenie roślin nie mogą jej pobierać. Dlatego warto zmierzyć, ile wody znajduje się w podłożu. Służą do tego mierniki glebowe. To proste w użyciu małe urządzenia, które mierzą wilgotność ziemi, a niektóre modele także jej odczyn. W wyniku systematycznego podlewania podłoże traci hydrofobowość w ciągu kilku dni lub tygodni. W tym czasie w ziemi zachodzą reakcje biochemiczne, które powodują, że znowu staje się chłonna i żyzna.

Przeczytaj także: Ogród odporny na suszę – dobór roślin, ściółkowanie i mądre podlewanie

Zdarza się, że wracając np. z urlopu zastaje się w domu i na balkonie tak przesuszone kwiaty, że ich bryły korzeniowe odstają od ścianek doniczek. Po podlaniu woda praktycznie nie wsiąka w podłoże lecz wypływa przez otwory w dnach pojemników.

Aby uratować takie rośliny, ich bryły korzeniowe można zanurzyć w wodzie (z doniczką lub bez niej), w kąpieli przygotowanej w wiadrze (woda powinna mieć temperaturę otoczenia). Jeśli w podłożu znajduje się dużo torfu, bryła – w czasie do pół godziny – pęcznieje pod wpływem wody. Dzięki kąpieli chłonność podłoża szybko się poprawia.

Inne sposoby to wypełnienie świeżym podłożem pustych przestrzeni pomiędzy bryłami korzeniowymi a ściankami donic albo przesadzenie roślin. Jeśli roślina jest bardzo zniszczona, można spróbować ją rozmnożyć z sadzonki pobranej np. z pędu znajdującego się w najlepszym stanie. Rodzaj ziemi ogrodniczej dobiera się do uprawianych gatunków. Przykładowo, do większości nadaje się Gotowe podłoże do domowych roślin zielonych. Następnie trzeba zadbać o systematyczne podlewanie małymi porcjami wody, aż podłoże zacznie prawidłowo chłonąć wodę.

Przeczytaj także: Jak dobrać podłoże do roślin – poradnik

Aby zlikwidować efekt hydrofobowości ziemi, należy – równolegle z częstym polewaniem małymi porcjami wody – dążyć do poprawy jej przepuszczalności. Dość skuteczne jest nakłuwanie podłoża, np. widłami amerykańskimi w ogrodzie lub szpikulcami w przypadku roślin uprawianych w mieszkaniach i na balkonach.

Istotne jest też, aby podczas sadzenia roślin wzbogacać podłoże w dodatki, które pozytywnie wpływają na jego przepuszczalność oraz magazynowanie wody. Cennym dodatkiem do podłoży, zwłaszcza przeznaczonych do roślin pokojowych i balkonowych, jest Perlit, który powstaje z lawy wulkanicznej. Dzięki specjalnej obróbce w bardzo wysokiej temperaturze, to materiał lekki oraz porowaty, w postaci drobnych kuleczek (przypominają styropianowe). Chłonie wodę, ale jednocześnie spulchnia podłoże.

Nadmiernemu przesuszeniu podłoża zapobiega również m.in. hydrożel. W stanie suchym ma on postać kryształków, a w mokrym przypomina żel. Chłonie wodę po podlewaniu lub deszczu, zaś oddaje ją gdy podłoże wysycha. Hydrożel, a także nawóz, materiał nośnikowy i lawę wulkaniczną, zawiera np. TerraCottem Universal. Ten preparat nie tylko magazynuje wodę w podłożu, ale i je spulchnia, napowietrza oraz aktywuje życie mikrobiologiczne. 

Przeczytaj także: Dodatki do podłoży – jakie i kiedy wybrać

To bardzo prosty sposób zapobiegania hydrofobowości podłoża oraz przywracania mu chłonności. Istotne jest jednak, aby do ściółkowania ziemi stosować naturalne, biodegradowalne materiały. W uprawie roślin balkonowych stosuje się np. maty z wełny owczej i włókna kokosowego oraz korę, a ogrodowych – m.in. korę, zrębki, słomę.

Ściółka zapobiega zbyt szybkiemu wysychaniu podłoża i przyczynia się do magazynowania w nim wody. Ponadto ogranicza jego zamarzanie zimą i nagrzewanie latem. Odpowiednio dobrana reguluje odczyn ziemi, np. nieodkwaszona kora polecana jest do roślin kwasolubnych. Tam gdzie stosuje się ściółki z biodegradowalnych materiałów, praktycznie nie ma problemu ze zjawiskiem hydrofobowości podłoża. Jednak trzeba pamiętać, że ściółka nie przywraca natychmiast chłonności ziemi. Na to potrzeba czasu. Poza tym nie wszędzie ściółkę można zastosować – przykładem jest trawnik.

Przeczytaj także: Ściółki naturalne – z czego zrobić

W sklepach ogrodniczych kupić można grzyby mikoryzowe, które aplikuje się w obrębie korzeni roślin (podczas sadzenia lub później). Popularnie ten zabieg nazywa się szczepieniem mikoryzą, gdyż wykonuje się go raz w życiu roślin. Efekty widać po dłuższym czasie.

Mikoryza polega na symbiozie roślin z pożytecznymi grzybami. Grzyby pozyskują od roślin substancje wytwarzane w procesie fotosyntezy, a rośliny otrzymują od grzybów m.in. wodę, związki mineralne, hormony roślinne. Tam gdzie występuje to zjawisko, rośliny są bardziej odporne na negatywne skutki m.in. hydrofobowości podłoża oraz brak wody z innych powodów. Powierzchnia chłonna korzeni zwiększa się nawet tysiąc razy! Rozwojowi mikoryzy w glebie sprzyjają np. ściółkowanie i stosowanie nawozów organicznych, jak Obornik bydlęcy granulowany.

Przeczytaj także: W jaki sposób stosować mikoryzę oraz Nawozy organiczne – właściwości i zastosowanie w ogrodzie