Z artykułu dowiesz się:
1. Jak wygląda i skąd pochodzi morwa?
Morwa (Morus) to liściaste drzewo owocowe i ozdobne z rodziny morwowatych. Jej kuzyni to np. brusonecja, chlebowiec, fikus, mlekowiec. W naturalnym środowisku morwa rośnie w Azji, Afryce oraz Ameryce Północnej i Ameryce Południowej. Znanych jest wiele gatunków tego drzewa. W Polsce uprawia się morwę białą, morwę czarną oraz morwę czerwoną (najpopularniejsza i najmniej wymagająca jest biała) – wszystkie mają jadalne owoce. W zależności od odmiany, morwa dorasta do 2-15 m (najniższe są egzemplarze szczepione na tzw. pniu oraz odmiany karłowe). Cechą charakterystyczną morwy jest mleczny sok wypływający ze skaleczeń na gałązkach.
To drzewa jednopienne (na tym samym drzewie są oddzielne kwiaty żeńskie i męskie) albo dwupienne (kwiaty żeńskie i męskie są na różnych drzewach). Jedynie z kwiatów żeńskich zawiązują się owoce, które są słodkie w smaku. Wyglądem i wielkością przypominają one jeżyny; są w kolorach od białego, poprzez różowy i czerwony, po fioletowy i czarny. Liście morwy są duże (do około 18 cm długości), zielone, jesienią przebarwiające się na żółto. Mają kształt jajowaty, sercowaty lub są klapowate. Na tym samym drzewie, a nawet gałęziach mogą być liście w różnych kształtach!
Przeczytaj także: Jak dbać o drzewa i krzewy owocowe w ogrodzie
- Morwa biała (Morus alba) – uprawiana od tysięcy lat (głównie jako pokarm dla jedwabników). Jej owoce są najpierw białe, a następnie różowe, czerwone, aż po czarne. Dojrzewają na przełomie lipca i sierpnia. Liście błyszczące. Na tym samym drzewie są kwiaty żeńskie i męskie. Ten gatunek ma mniejsze wymagania i większą odporność niż morwa czarna, a porównywalną do morwy czerwonej; pochodzi z Azji;
- Morwa czarna (Morus nigra) – dawniej uprawiano ją na pokarm dla jedwabników, podobnie jak morwę białą. Jednak jej liście są mniej przydatne w hodowli tych owadów. Obecnie cenione są jej owoce, które dojrzewają w sierpniu, są bardziej kwaskowate od morwy białej i mają kolor od białego po czarny. To gatunek jednopienny. Jej wymagania są większe niż morwy białej i morwy czerwonej, ma też od nich nieco mniejszą odporność; pochodzi z Azji;
- Morwa czerwona (Morus rubra) – przed wiekami była bardzo ceniona przez plemiona Indian Ameryki Północnej. Jej owoców i liści używano do jedzenia oraz leczenia, a z pasków kory tkano odzież. Drewno wykorzystywano np. do wędzenia. Drzewa mogą być jedno- lub dwupienne. Liście są zielone, szorstkie w dotyku. Owoce mają najpierw biały kolor, a następnie stają się czerwone i fioletowe. Odporność morwy czerwonej jest porównywalna do morwy białej; pochodzi z Ameryki Północnej.
2. Dlaczego warto uprawiać morwę?
Morwa uprawiana jest głównie jako drzewo owocowe o właściwościach leczniczych oraz ozdobne. Przez wiele wieków, także w Polsce, sadzono ją też (zwłaszcza morwę białą) ze względu na liście, które są pokarmem dla gąsienic jedwabnika morwowego (z jego kokonów wytwarza się jedwab). Obecnie liście są cennym surowcem zielarskim.
Wysokie odmiany morwy (mogą mieć nawet do 15 m) nadają się do większych ogrodów, parków oraz do obsadzania dużych alei. Sadzić je można przy wybiegach dla bydła, owiec i kóz, aby zapewnić im cień w upalne dni. Do małych ogrodów polecane są odmiany karłowe oraz szczepione na pniach (rzadko osiągają więcej niż 2 m). Drzewa morwowe mają małe wymagania, są długowieczne i odporne na smog. Zaczynają plonować po 2-5 latach uprawy, ale najwięcej owoców jest na egzemplarzach w wieku 30-90 lat. Żyją około 300 lat.
Zarówno owoce, jak i liście morwy uważane są za superfood, czyli żywność o wyjątkowych właściwościach prozdrowotnych. W postaci świeżej praktycznie są nie do kupienia, dlatego warto mieć morwę w ogrodzie. Owoce morwy przypominają wyglądem jeżyny, ale są słodkie. Najczęściej spożywa się je na surowo, od razu po zebraniu. Można je także wykorzystywać na dżemy, soki, wina, nalewki, galaretki, ocet, do ciast, musli, koktajli owocowo-warzywnych. W Chinach używa się pasty sangshengao, z której - po dodaniu gorącej wody – powstaje herbatka ziołowa zalecana na schorzenia nerek i wątroby.
W liściach morwy białej znajdują się liczne związki bioaktywne, m.in. flawonoidy, kumaryny, steroidy, a także białko. Przygotowuje się z nich herbatki ziołowe wspomagające odchudzanie, obniżanie cholesterolu, trójglicerydów i cukru we krwi. Sproszkowane, suche liście dodawać można np. do placków, ciastek, gofrów, bułek, naleśników, zup, sosów. W krajach azjatyckich liście morwy są paszą nie tylko dla jedwabników, ale także kur i bydła. Morwy białe bardzo dobrze znoszą obrywanie liści na surowiec zielarski (można go suszyć) oraz pokarm dla zwierząt.
W medycynie Indian Ameryki Północnej morwę czerwoną stosowano jako środek przeczyszczający, w schorzeniach układu moczowego, na grzybicę. W Polsce kory morwy czarnej używano do… usuwania zębów.
Drewno morwy również od wieków ma szerokie zastosowanie. Ścięte gałęzie, po wysuszeniu, można wykorzystać do wędzenia mięsa (nadają mu słodkawy, delikatny aromat). Większe kawałki drewna morwowego nadają się m.in. na meble, rakiety tenisowe, kije hokejowe, słupki ogrodzeniowe. Można je także przeznaczać na opał. W drewnie morwy jest dużo celulozy – dlatego to cenny surowiec na papier.
Przeczytaj także: Rośliny do małego ogrodu
? Uprawę morwy propagowano na ziemiach polskich od co najmniej XIX wieku. Sadzono ją głównie jako pokarm dla jedwabników. Słynną polską odmianą morwy białej jest Żółwińska wielkolistna, która ma duże, miękkie, piękne liście. Drzewa tej odmiany rosną m.in. w Żółwinie i Milanówku, czyli w miejscowościach znanych z bogatych tradycji uprawy morwy i jedwabnictwa.
3. Jakie stanowisko i ziemia są najlepsze dla morwy?
Sadząc morwę trzeba pamiętać, że większość odmian to drzewa, którym trzeba zapewnić odpowiednio dużą przestrzeń i nasłonecznione miejsce. Jeśli ogród jest mały, koniecznie należy wybierać odmiany karłowe albo szczepione na pniach. Najlepiej sadzić morwę jako soliter albo, gdy miejsca jest bardzo dużo, w szpalerach. Warto wiedzieć, że na przełomie lipca i sierpnia jej owoce opadają na ziemię. Dlatego pod drzewem nie powinno być brukowanej ścieżki lub ławki, bo mogą je brudzić. Bardziej praktyczny pod morwą jest trawnik. Aby ułatwić zbiór opadłych owoców oraz zapobiegać ich zapiaszczeniu, można pod drzewem rozkładać płachty, np. białej agrowłókniny (sezon na owoce morwy trwa zwykle 4-5 tygodni).
Morwa nie ma specjalnych wymagań co do ziemi. Powinna być ona przepuszczalna, najlepiej z małym dodatkiem gliny. To drzewo przystosowuje się do różnych warunków glebowych! Toleruje ziemię od bardzo kwaśnej po zasadową (pH 4,5-8,5), ale optymalny jest odczyn zbliżony do obojętnego. Morwy nie należy sadzić na terenach podmokłych. Lepiej znosi suszę, niż zalewanie korzeni wodą.
Przeczytaj także: W jaki sposób sadzić drzewka owocowe
4. Jak nawozić morwę?
Morwę zasila się wiosną (między marcem a majem). Wystarcza jedna dawka nawozu. Egzemplarze z których zrywa się dużo liści oraz mocno cięte, należy dodatkowo zasilić na początku lata. Polecane są np. Obornik koński granulowany, Obornik bydlęcy granulowany, Nawóz ekologiczny do drzew i krzewów owocowych, kompost. Jeśli morwa rośnie na trawniku, w obrębie jej korony warto rozsypywać kompost granulowany Nawóz Bezpieczny Trawnik, przygotowany w 100% na bazie masy owocowo-warzywnej. Z zawartych w nim składników pokarmowych korzysta zarówno trawa, jak i morwa (bez ryzyka przenawożenia).
Ponadto na murawie pod morwą, podobnie jak pod innymi drzewami owocowymi, korzystnie jest dosiać Mikroniczynę białą drobnolistną. To roślina wiążąca azot z powietrza, z którego korzystają inne rośliny, w tym morwa.
Przeczytaj także: Nawożenie drzew owocowych na wiosnę
5. Jak rozmnażać morwę?
Siew nasion, sadzonki zdrewniałe, odkłady i szczepienie – to sposoby rozmnażania morwy. Nasiona sieje się w kwietniu oraz maju na rozsadniku (nie mogą być starsze niż roczne, gdyż szybko tracą zdolność kiełkowania). Wschodzą po 4-6 tygodniach. Tak wyhodowane rośliny sadzi się w miejscach stałych wiosną następnego roku. Wyrastają zwykle na duże drzewa, pierwsze owoce pojawiają się na nich dopiero po około 10 latach. W ten sposób można jednak wyhodować wiele roślin, np. na szpaler lub jako podkładki do zaszczepienia szlachetnych odmian.
Dość łatwo rozmnożyć można morwę z sadzonek zdrewniałych (tzw. sztobrów). Na przedwiośniu, gdy gleba odmarznie, ścina się młode gałązki, tak aby miały po 15-20 cm długości. Ich końce można zanurzyć w preparacie Korzonek D do sadzonek zdrewniałych i iglaków, który wspomaga ukorzenianie. Następnie sadzonkę zagłębia się pochyło, prawie całą, tak aby nad ziemią wystawała do 5 cm. W miejscach stałych tak wyhodowane młode drzewka sadzi się po roku (nie wszystkie sadzonki się ukorzeniają).
Dobre rezultaty dają odkłady, ale można je wykonać tylko w przypadku morw młodych i prowadzonych jako krzaki. Znajdującą się nisko gałązkę należy przygiąć do ziemi (można przymocować rozwidlonym patykiem), najlepiej wiosną. Przysypuje się ją kopczykiem ziemi. Następnej wiosny ukorzenioną sadzonkę można odciąć od rośliny matecznej i posadzić w nowym miejscu.
W szkółkach morwy często rozmnaża się poprzez szczepienie, np. oczkowanie w czerwcu. W ten sposób można otrzymać niewielkie drzewko morwy na tzw. pniu, wykorzystując na zrazy szlachetne odmiany. Jedna z bardziej efektownych odmian na pniu to Pendula, która ma pokrój płaczący.
W sklepach ogrodniczych jest wiele odmian morwy, zwłaszcza białej. Różnią się głównie wielkością i kształtami korony. Bardzo wysoka (do 15 m) jest np. morwa biała Macrophylla, która wyróżnia się bardzo dużymi liśćmi. Do 8 m wysokości dorastają np. morwy białe Bistro, Illinois Everbearing, White Berry, a do 5-6 m takie jak Konstantynopol i Sicilia. Małe rozmiary mają Nana i Nana Issai (około 2 m). Niewiele odmian ma morwa czarna. Do ogrodów nadają się np. Nana (do 2 m wysokości) oraz Typ Kiefer (do 5 m).
Przeczytaj także: Drzewa owocowe niskopienne – jakie podkładki wybrać
6. Czy morwa jest mrozoodporna?
Drzewa morwy dobrze znoszą mróz. Wcześnie jednak zaczynają wegetację, dlatego mogą przemarzać ich kwiaty (wtedy opadają) oraz młode pędy. Po uszkodzeniach mrozowych morwa szybko się regeneruje, ale owoców jest mało lub wcale. Aby ochronić kwiaty przed wiosennymi przymrozkami, gdy prognozowana jest ujemna temperatura, na drzewka narzuca się białą agrowłókninę (najlepiej tzw. zimową, czyli grubą). Gdy robi się cieplej, agrowłókninę łatwo i szybko zdjąć. Taka ochrona jest jednak możliwa tylko w przypadku niskich odmian.
Nie ma potrzeby ochrony przed mrozem morwy uprawianej na liście. Nawet jeśli podmarzną młode pędy, morwa bardzo szybko się regeneruje.
Przeczytaj także: W jaki sposób zabezpieczyć ogród przed zimą
7. Kiedy i jak ciąć morwę?
W przydomowych ogrodach morwę uprawia się najczęściej jako drzewo, które niekoniecznie trzeba przycinać. Można też prowadzić ją jak wysoki krzew, ale wtedy potrzebne jest intensywne cięcie co roku – taka forma ułatwia zbiór owoców i liści. Poza tym cięta morwa zajmuje mniej miejsca.
Morwa znosi cięcie bardzo dobrze, nawet intensywne. Równie dobrze toleruje obrywanie liści i młodych pędów (od piątego roku uprawy), ale nie można ogałacać jej więcej niż w połowie. Odpowiedni termin przycinania morwy to przedwiośnie (luty lub początek marca).
Jeśli morwa ma rosnąć jako drzewo ozdobne, którego dodatkowym walorem są jadalne owoce i liście, jego koronę można pozostawić naturalną, czyli bez cięcia. Wycina się ewentualnie gałęzie połamane czy zaschnięte. Czasem morwa zaczyna zajmować zbyt dużo miejsca, wtedy jej koronę przycina się w zależności od potrzeb.
Systematycznego cięcia potrzebuje morwa prowadzona jak krzak. Drzewka, po posadzeniu wiosną, trzeba od razu przyciąć 10-15 cm nad ziemią. Wiosną kolejnego roku przycina się morwy na wysokości 40-50 cm, zostawiając po 3 pędy na każdej gałązce. W następnym roku i kolejnych tnie się krzewy do wybranej wysokości. Większe rany należy smarować Maścią ogrodniczą.
Przeczytaj także: Wiosenne cięcie drzew owocowych – poradnik i kalendarz
8. Jakie problemy występują w uprawie morwy?
Morwy nie potrzebują chemicznej ochrony. To zdrowo rosnące rośliny, ale jeśli nie rosną w glebie podmokłej. Nadmiernie wilgotna ziemia może być przyczyną gnicia korzeni. Jeżeli stanowisko zostało źle wybrane i jest zbyt wilgotne, najlepiej morwę przesadzić. Pamiętać też trzeba, aby miejsce dla niej było nasłonecznione.
Ze szkodników uciążliwe mogą być zające, jeśli morwę posadzi się w polu. Zimą ogryzają one korę z młodych drzewek. Dlatego warto na pnie zakładać specjalne osłony. Inne szkodniki to ptaki – dojrzałe, słodkie owoce morwy to ich przysmak. Skutecznym zabezpieczeniem, ale tylko niskich drzewek, są siatki ochronne przed ptakami. Różne ich gatunki, przylatujące do morwy w okresie dojrzewania owoców, mogą być ciekawymi obiektami obserwacji ornitologicznych. Ptaki nie niszą liści, które są nie mniej cenne niż owoce.
Przeczytaj także: Jak przyciągnąć do ogrodu ptaki
