Kasztan jadalny – uprawa, pielęgnacja, zbiór

Kasztan jadalny (Castanea sativa) to drzewo uprawiane dla jadalnych owoców oraz jako roślina ozdobna. Wyhodowany z nasiona dorasta nawet do 25 metrów wysokości. Taki okaz nadaje się do większego ogrodu oraz parku. Do niewielkich ogródków lepiej wybrać odmianę karłową (najniższe dorastają tylko do około 3 metrów). Liście kasztana jadalnego są duże, o długości około 20 cm, z ząbkowanymi brzegami. Najczęściej mają kolor zielony, ale są też odmiany pstre. Niektóre odmiany przebarwiają się: na czerwono – wiosną oraz na żółto – jesienią.

Kasztany jadalne kwitną w czerwcu. Kwiaty męskie i żeńskie są oddzielne. Zdecydowanie łatwiej zauważyć kwiaty męskie – są liczne, zebrane w kłosowate kwiatostany. U ich podstawy znajdują się nieliczne kwiaty żeńskie. Na odmianach szczepionych pierwsze kwiaty pojawiają się już po kilku latach, zaś na wyhodowanych z nasion – nawet dopiero po 20 latach.

Pożywne orzechy kasztanów są bardzo cenione od wieków. Zbiera się je od września do listopada. Ze względu na smak nazywane są także słodkimi kasztanami. Uważa się je za przysmak na południu i zachodzie Europy. Od wieków kasztany jadane są także w Polsce, ale ze względu na wysoką cenę zawsze był to rarytas. Przeciętnie drzewa żyją i owocują około 500 lat. Jednak istnieją egzemplarze, które mają około 3000 lat. Kasztana jadalnego sadzi się więc dla wielu pokoleń.

Przeczytaj także: Jak zaprojektować własny ogród

Nie wiadomo dokładnie skąd pochodzą kasztany jadalne. Prawdopodobnie to rejon Morza Śródziemnego. Uprawiane są od wieków jako drzewa owocowe, które jednocześnie dawały cień w czasie lata. Niewykluczone, że najpierw kasztany zaczęli sadzić Grecy – co najmniej 5000 lat temu. Następnie polubili je starożytni Rzymianie. Dania z kasztanami uważali za wyjątkowo pożywne i zdrowe. Zupę z kasztanów mieli dostawać żołnierze rzymscy przed bitwami. W Europie kasztany jadalne spopularyzowało właśnie wojsko rzymskie. Wszędzie tam, gdzie stacjonowali rzymscy żołnierze, np. na terenie dzisiejszych Niemiec czy Wielkiej Brytanii, sadzono kasztany jadalne.

W późniejszych wiekach nasiona kasztanów przywożono m.in. z podróży do Włoch. Tak prawdopodobnie został posiany najstarszy kasztan jadalny w Polsce – w Reptach Śląskich (Tarnowskich Górach). Było to w połowie XVI wieku.

Kasztany jadalne preferują lekkie zimy i ciepłe lata. Dlatego najlepiej rosną w zachodniej Polsce. Jednak granica ich występowania przesuwa się ze względu na ocieplanie klimatu. Piękny, duży i owocujący egzemplarz można podziwiać np. Ogrodzie Botanicznym w Warszawie. Nasiona kasztanów roznoszą m.in. wiewiórki i ptaki. Dlatego spotyka się dziko rosnące kasztany w wielu krajach.

Przeczytaj także: Morwa – jak uprawiać w ogrodzie

Owoce kasztana jadalnego są podobne z wyglądu do owoców kasztanowca (popularnego drzewa ozdobnego w Polsce). Tak samo są również nazywane, czyli kasztany. Podstawowa różnica jest jednak bardzo istotna: owoce kasztana są jadalne, a kasztanowca nie nadają się do jedzenia przez ludzi.

Brązowe, duże nasiona kasztanów jadalnych – zwykle po 2-3 sztuki - znajdują się w kolczastej okrywie, która najpierw jest zielona, a następnie brązowa. Kolców jest dużo i są bardzo ostre, dlatego trudno wyjąć z nich nasiona (można używać specjalnych rękawic do róż). Najlepiej poczekać, aż kasztany same spadną jesienią na ziemię, a następnie pękną  ich okrywy. Wtedy wystarczy pozbierać rozsypane nasiona. Najczęściej kasztany mają średnicę około 3 cm, ale u niektórych odmian bywają większe.

Kasztany zawierają dużo skrobi, cukru, białka, potasu oraz witaminy A, B1, B2, C. W smaku są słodkie, lekko mączyste, orzechowe. Świeże kasztany można jadać nawet na surowo (po zdjęciu skórki). Najlepsze w smaku są jednak kasztany pieczone i gotowane. Można je piec w piekarniku lub na specjalnej patelni z dziurkami oraz dodawać – jak starożytni Rzymianie - do zup. Nadają się na pasty, np. do smarowania pieczywa. Suszone kasztany można mielić na mąkę albo przerabiać na płatki, z których przyrządza się różne dania, jak ciastka, gnocchi, budyń, naleśniki, placki, polenta. Kasztany gotowane w wodzie z cukrem to delikatesowe słodycze.

Za wyjątkowe rarytasy o właściwościach prozdrowotnych uważane są chleb kasztanowy oraz miód kasztanowy. Z kasztanów wyrabia się także trunki: piwo i likiery. To regionalne alkohole m.in. w Szwajcarii i we Włoszech. W tradycyjnej medycynie kasztany jadalne polecane są w jadłospisie osób o wysokim ciśnieniu oraz chorym na nerki. Dania z kasztanami mają zapobiegać m.in. biegunkom i przeziębieniom. Właściwości antybakteryjne kasztanów jadalnych są wykorzystywane w tradycyjnych kosmetykach do golenia (do ich wytwarzania wykorzystuje się liście).

W niektórych krajach, jak np. Hiszpania i Włochy, kasztany jadalne dodaje się do karmy wyselekcjonowanej trzody chlewnej. Według smakoszy mięso z takich sztuk jest najlepsze na salami i szynki. Opadłe liście kasztanów przez wieki były cenione jako ściółka w stajniach. Nadają się też do kompostowania i wykorzystania jako nawóz w ogrodzie.

Przeczytaj także: Minisad na balkonie i tarasie – drzewka karłowe i kolumnowe w pojemnikach

Z wielowiekowych obserwacji wynika, że kasztany dobrze rosną tam, gdzie udaje się winorośl. We Francji kasztany nie tylko uprawia się obok winnic, ale także z ich drewna wyrabiane są czasem beczki na trunki. Stanowisko powinno być nasłonecznione, z szybko nagrzewającą się glebą, osłonięte od wiatru. W krajach śródziemnomorskich te drzewa często są uprawiane na zboczach pokrytych wulkanicznymi skałami.

Kasztanom trzeba zapewnić odpowiednią ilość miejsca. Niektóre odmiany osiągają po kilkanaście i więcej metrów wysokości. Inne zaś dorastają tylko do kilku metrów. Korony kasztanów są rozłożyste, gęste. Pod kasztanem można np. posadzić rośliny cieniolubne, m.in. funkie lub runianki, ale wtedy trudniej wśród ich liści znaleźć opadłe kasztany. Inne rozwiązanie: ustawienie ławki.

Przeczytaj także: Jak dobierać rośliny do ogrodu

Kasztany jadalne nie są zbyt wymagające co do żyzności gleby. Wystarcza im przeciętna, lekko wilgotna ziemia ogrodowa. Najlepiej rosną i owocują, jeśli jej odczyn jest lekko kwaśny (pH około 6), ale tolerują, gdy jest on bardziej kwaśny oraz obojętny. Jak sprawdzić odczyn ziemi w ogrodzie? To proste, jeżeli ma się pod ręką Zestaw do badania pH gleby. Wynik otrzymuje się po około 30 sekundach. Nie znoszą gleb podmokłych oraz bardzo suchych. Do sadzenia lub siewu orzecha jadalnego przyda się Gotowe podłoże uniwersalne do roślin ozdobnych i warzywnych.

Do dołka (pod korzenie) warto wsypać mikoryzę. To grzyby symbiotyczne, które można kupić w sklepach ogrodniczych. Rozwijają się w strefie korzeniowej przez całe życie kasztanów. Dostarczają im  wodę i składniki pokarmowe z gleby, a także dbają o ich dobrą kondycję. Kasztany zaś rewanżują się grzybom substancjami, które wytwarzają w procesie fotosyntezy (w liściach).

Przeczytaj także: W jaki sposób stosować mikoryzę

Gleba, w której rosną kasztany nie powinna być ani za mokra, ani za sucha. Systematycznego podlewania potrzebują jedynie młode drzewka (2-3 lata). Starsze kasztany podlewa się tylko w czasie suszy. Do podlewania można używać wody z kranu lub deszczówki. Należy pamiętać, by nie sadzić kasztanów w glebie podmokłej i z wysokim poziomem wody gruntowej.

Przeczytaj także: Jak ograniczyć podlewanie – 10 pomysłów

Nawożenie kasztanów jadalnych jest proste. Polecane są zwłaszcza nawozy organiczne, takie jak kompost i biohumus, które nie tylko dostarczają składników pokarmowych, ale także próchnicy. Odpowiednie są np. płynny Biohumus Max Uniwersalny oraz granulowany Nawóz ekologiczny do drzew i krzewów owocowych, a także świeży kompost. Nawozy aplikuje się w kwietniu lub maju w obrysie korony drzewa. Na przełomie lipca i sierpnia można też rozsypać w obrysie korony nawóz ze zmielonej skały wulkanicznej, jak Mączka bazaltowa.

Podczas nawożenia kasztanów jadalnych trzeba uważać, aby nie stosować nawozów z dużą zawartością azotu. Takie drzewa gorzej zimują i są mniej odporne na choroby. Jeśli kasztan rośnie na nawożonym trawniku, w jego pobliżu najlepiej stosować granulowany Nawóz Bezpieczny Trawnik, który jest wytwarzany na bazie kompostu.

Przeczytaj także: Nawóz biohumus – skład i zastosowanie

W amatorskiej uprawie nie ma potrzeby corocznego cięcia kasztana jadalnego. Przycina się go zwykle tylko wtedy, gdy nadmiernie się rozrośnie albo młode pędy przemarzną. Czasem młode drzewka przycina się od dołu, przez kilka lat z rzędu, aby wytworzyły wysokie pnie. Dzięki temu łatwiej w pobliżu kasztana przejeżdżać samochodem czy ciągnikiem albo urządzić pod nim kącik rekreacyjny. Kasztan to drzewo, z którego owoce spadają same na ziemię. Nie ma potrzeby wchodzenia na drabinę, więc może rosnąć wysoko.

Najlepszy czas na cięcie kasztanów to koniec zimy, zanim ruszy wegetacja. Rany po cięciu należy zabezpieczyć. Służy do tego Maść ogrodnicza, która chroni przed chorobami kory i drewna. Ten preparat tworzy mechaniczną barierę zabezpieczającą przed wnikaniem patogenów chorobotwórczych.

Przeczytaj także: Wiosenne cięcie drzew owocowych – poradnik i kalendarz

Kasztany jadalne rzadko sprawiają problemy w uprawie. Zdarza się jednak, że przemarzają. Dotyczy to zwłaszcza młodych egzemplarzy posadzonych w chłodniejszych rejonach. Odporność kasztanów na mróz zależy od odmiany. Dlatego wszystkie młode drzewka – na wszelki wypadek – trzeba zabezpieczać na zimę, zwłaszcza w chłodniejszym klimacie. Wczesną jesienią ziemię wokół pnia należy wysypać ściółką, np. z kory. Ściółka skutecznie chroni przed nadmiernym wysychaniem oraz głębokim przemarzaniem gleby. Na przełomie listopada i grudnia pień owija się przewiewnym materiałem izolacyjnym, jak słoma czy biowłóknina z wełny owczej. Na koronę można narzucić białą agrowłókninę. Kasztany jadalne rzadko przemarzają całkowicie. Potrafią się regenerować od korzeni.

Przeczytaj także: W jaki sposób zabezpieczyć ogród przed zimą

Najłatwiej kasztany rozmnaża się z nasion. Powinny być one jednak świeże, najlepiej zebrane spod drzewa. Do siewu nie zawsze nadają się kasztany sprzedawane w sklepach. Bywają bowiem poddawane specjalnym obróbkom, aby się nie psuły przez dłuższy czas, przez co tracą zdolność kiełkowania. Mogą być np. suszone lub wędzone. Przykładowo, w Turcji zebrane kasztany najpierw się moczy, a następnie poddaje fermentacji i suszy. Takie kasztany nigdy nie wschodzą.

Nasiona kasztanów sieje się jesienią na głębokość około 10 cm. Idealny czas to październik i listopad. Czasem w ogrodzie kasztan jadalny wyrasta sam, bez siewu. Jak to możliwe? W pobliżu musi rosnąć drzewo mateczne. Kasztany lubią zjadać niektóre zwierzęta, np. ptaki i wiewiórki. To one roznoszą nasiona kasztanów. Szczególnie wiewiórki mają zwyczaj robienia zapasów przez zakopywanie nasion. Już w następnym roku wyrastają z nich małe drzewka.

Drzewa wyhodowane z nasion zwykle osiągają duże wymiary. Nie wiadomo także, jak duże i słodkie będą ich kasztany. Dlatego warto wziąć pod uwagę posadzenia drzewka szczepionego. Do wyboru jest wiele odmian (niektóre to krzyżówki z kasztanem japońskim).