Aktinidia minikiwi – uprawa, pielęgnacja, właściwości

Minikiwi, popularyzowane także jako Mini Kiwi lub agrest chiński, to nazwa owoców kilku gatunków aktinidii, zwłaszcza ostrolistnej (Actinidia arguta) i pstrolistnej (Actinidia kolomikta). Są one drobne – ich długość wynosi zwykle tylko 2-3 cm (nieliczne odmiany wyróżniają się owocami większymi, np. Jumbo). Mają one podobny wygląd, smak i właściwości jak duże owoce kiwi (aktinidii chińskiej i aktinidii smakowitej) dostępne w sklepach. Drobne owoce mają też inne gatunki i mieszańce międzygatunkowe, ale nie zawsze są one jadalne. Smaczne owoce i dużą odporność ma np. popularna odmiana Ken`s Red, która jest krzyżówką aktinidii ostrolistnej i aktinidii czarnopylnikowej.

Aktinidie drobnoowocowe (ostrolistna i pstrolistna) pochodzą z Azji. Dziko rosną m.in. w Chinach, gdzie od co najmniej XI wieku były wykorzystywane w medycynie tradycyjnej. Nazwę kiwi wymyśli Nowozelandczycy w połowie XX wieku. Miała ona nawiązywać do upierzenia ptaka kiwi, występującego tylko w Nowej Zelandii, a także określenia opisującego Nowozelandczyków, popularnego wśród Amerykanów w czasie II wojny światowej. W Nowej Zelandii aktinidie są uprawiane, jako krzewy owocowe, co najmniej od początku XX wieku.

Bardzo długo preferowane były odmiany wielkoowocowe kiwi. W XXI wieku popularne stały się minikiwi, czyli odmiany drobnoowocowe aktinidii, gdyż mają równie dobry smak (czasem są nawet słodsze) i dobrze rosną w chłodnym klimacie. Często sadzone są w polskich ogrodach, jako krzewy owocowe i ozdobne.

Przeczytaj także: Czy w Polsce można uprawiać kiwi

Główną zaletą minikiwi jest możliwość wyhodowania egzotycznych, ekologicznych owoców we własnym ogrodzie. Aktinidia ostrolistna i aktinidia pstrolistna, z których zbiera drobnoowocowe kiwi, są bowiem odporne na duży mróz. Bardzo dobrze plonują w polskim klimacie, w odróżnieniu od odmian kiwi o dużych owocach, które dość często przemarzają. Minikiwi uprawiać można bez stosowania chemicznych oprysków.

Ponadto aktinidie minikiwi są dość łatwe w uprawie. To pnące krzewy owocowe i ozdobne, których pędy wiją się po podporach. Zwłaszcza aktinidia pstrolistna wyróżnia się atrakcyjnymi, wielobarwnymi liśćmi, w kolorach zielonym, białym i różowym. Dekoracyjne walory mają również liście aktinidii ostrolistnej – ich ogonki są w czerwonym kolorze, czasem przebarwią się na żółto. Aktinidia ostrolistna dorasta do 12 metrów wysokości, a aktinidia pstrolistna - do 4 metrów. Oba krzewy nadają się na osłony w ogrodzie. Kwiaty aktinidii są niewielkie, białe, o średnicy około 2 cm, przyjemnie i delikatnie pachnące.

Walory dekoracyjne mają również owoce, które są jagodami – w zależności od odmiany ich kolor jest zielony, purpurowy lub zielony z rumieńcami. Kształt minikiwi przypomina małe baryłki (zwykle o długości 2-3 cm). Zjadać je można razem ze skórką, która jest gładka. Owoce aktinidii cenione są za wyjątkowy smak, przypominający agrest. Ich miąższ jest zielony lub purpurowy (w zależności od odmiany), soczysty, orzeźwiający, z licznymi, drobnymi nasionami, często bardziej słodki niż dużych kiwi. Porcja minikiwi o wadze 100 g ma około 60 kcal. W ich składzie jest szczególnie dużo witaminy C (około 70% dziennego zapotrzebowania dorosłego człowieka), miedzi i witaminy B6 (około 14 i 11% dziennego zapotrzebowania). Ponadto zawierają cynk, fosfor, mangan, potas, sód, wapń, żelazo oraz witaminy A, E, B1, B2, B3.

Minikiwi to przede wszystkim owoce deserowe, znakomite jako świeża przekąska. Nadają się też na dżemy, koktajle, nalewki, do sałatek oraz ciast. Nie powinno się ich dodawać do galaretek, ponieważ zawierają enzym aktynidynę, który rozkłada kolagen (przez co galaretka nie tężeje). Ten sam enzym ułatwia trawienie mięsa. Minikiwi można mrozić i suszyć. W tradycyjnej medycynie chińskiej i japońskiej były używane m.in. na zaparcia, przeziębienia, grypę, pasożyty przewodu pokarmowego, czy wzmacnianie odporności i pracy serca. Pozytywnie wpływają na wygląd skóry.

Choć minikiwi zawierają wiele cennych składników dla zdrowia, znajduje się w nich także szczawian wapnia (ten związek jest też np. w burakach, rabarbarze i szczawiu), który w nadmiarze może się przyczyniać do powstawania kamieni nerkowych. Dlatego należy je spożywać z umiarem.

Przeczytaj także: Winorośl japońska – uprawa, pielęgnacja, właściwości

Z jednego krzewu aktinidii zbiera się zwykle 10-15 kg minikiwi, ale zdarzają się zbiory dwukrotnie większe, zwłaszcza z aktinidii ostrolistnej. Krzewy zaczynają obficie plonować od 3-4 roku uprawy. Owoce aktinidii pstrolistnej zrywa się na przełomie sierpnia i września, a aktinidii ostrolistnej – na przełomie września i października (koniecznie przed przymrozkami, gdyż niszczą owoce). Od razu można je zjadać albo przechować w lodówce (do 2 miesięcy). Nie trzeba obierać ich ze skórki, gdyż jest ona delikatna i pozbawiona włosków (w przeciwieństwie do dużych kiwi).

Minikiwi dojrzewają na krzewach nierównomiernie. Jednak można je zrywać nie całkiem dojrzałe, nawet jeszcze twarde. To owoce klimakteryczne, które dojrzewają także po zbiorze! Smakują najlepiej, gdy są miękkie.

Przeczytaj także: Domki dla owadów – dlaczego warto mieć w ogrodzie

Nie należy rozmnażać aktinidii minikiwi z nasion, gdyż wyrastają z nich często egzemplarze męskie, które nie owocują. Jeśli wyrośnie egzemplarz żeński, zwykle nie powtarza cech rośliny matecznej i zaczynać kwitnąć nie wcześniej niż po 5 latach. Polecane jest rozmnażanie wegetatywne: z sadzonek zielnych oraz okładów.

Sadzonki zielne pobiera się w pierwszej fazie drewnienia, najlepiej w czerwcu. Powinny mieć po około 10 cm długości. Z ich dolnych części usuwa się liście. Następnie końce pędów warto zanurzyć w preparacie Korzonek Z do sadzonek zielonych i półzdrewniałych. Zawiera on substancje humusowe (pozyskiwane z leonardytów) oraz składniki pokarmowe niezbędne roślinie do przyspieszonej regeneracji i odtworzenia systemu korzeniowego. Sadzonki ukorzenia się w donicach lub skrzynkach, wypełnionych np. Gotowym podłożem uniwersalnym do roślin ozdobnych i warzywnych z dodatkiem Perlitu. Pojemniki należy ustawić w miejscu jasnym, ale nie w pełnym słońcu (na zewnątrz lub wewnątrz). Dalsza pielęgnacja polega na zraszaniu sadzonek (podatne są na wyschnięcie). Pod koniec lata, jeśli się ukorzenią, sadzi się je w docelowych miejscach. Mają takie same cechy jak roślina mateczna.

Najłatwiej aktinidie kiwi można rozmnożyć przez odkłady. Należy wybrać nisko umieszczony młody pęd, odgiąć na bok tak, aby dotykał ziemi (można wykopać pod nim dołek), a następnie przysypać ziemią. Korzenie pojawiają się po kilku miesiącach. Czasem pędy aktinidii ukorzeniają się samoistnie, zwłaszcza jeśli są podsypywane kompostem i ściółkowane. Ukorzeniony pęd odcina się sekatorem i sadzi w docelowym miejscu. Tak wyhodowany krzew ma takie same cechy jak roślina mateczna.

Aktinidie minikiwi rozmnaża się też poprzez szczepienie wiosną (w klin lub na przystawkę) oraz na przełomie lipca i sierpnia (stosując okulizację). W ten sposób można również wszczepiać pojedyncze pędy męskie na egzemplarzach żeńskich, aby zapewnić optymalne zapylanie kwiatów. Nie ma wtedy potrzeby sadzenia oddzielnej odmiany męskiej.

W sklepach ogrodniczych można kupić aktinidie z owocami mini w wielu odmianach, w tym polskie.

Przeczytaj także: Co to znaczy ukorzeniać rośliny? Na czym polega ukorzenianie?

Aktinidie drobnoowocowe mają nieco inne wymagania co do stanowiska w zależności od gatunku. Aktinidię ostrolistną należy sadzić w miejscach nasłonecznionych, zaś aktinidia pstrolistna dobrze też rośnie i owocuje w półcieniu (w nasłonecznionych miejscach lepiej wybarwiają się jej pstre liście). Bardzo dobre są zwłaszcza stanowiska od strony południowo-zachodniej. Gleba powinna być żyzna, przepuszczalna, lekko wilgotna, o odczynie lekko kwaśnym pH 5,5-6,5 (można go łatwo sprawdzić przy pomocy Zestawu do badania pH gleby).

Aktinidie minikiwi to dość silnie rosnące pnącza, zwłaszcza ostrolistna. Koniecznie trzeba im zapewnić solidne podpory. Krzewy należy także systematycznie ściółkować, np. odkwaszoną korą. Dzięki temu wzbogaca się glebę w próchnicę oraz zapobiega zbyt szybkiemu jej wysychaniu.

Przeczytaj także: Jakie konstrukcje stosuje się w uprawie roślin owocowych

Aktinidie minikiwi przycina się zwykle w lutym, najlepiej do połowy tego miesiąca (starsze rośliny, minimum 4-letnie, można też ciąć od późnej jesieni). Zbyt późne cięcie wiosną powoduje wypływanie soku ze skaleczeń, co skutkuje osłabieniem krzewów. Przystępując do cięcia trzeba też pamiętać, że aktinidie owocują na latoroślach wyrastających z zeszłorocznych pędów.

Usunąć należy pędy, na których były owoce w poprzednim roku, a także połamane i wyglądające na chore.  Ponadto wycina się także gałązki nadmiernie zagęszczające krzak (dotyczy to zwłaszcza odmian aktinidii ostrolistnej, która rośnie bujniej niż aktinidia pstrolistna). Dzięki cięciu można ograniczyć rozmiary krzewów oraz poprawić oświetlenie owoców, co ma wpływ na ich lepszy smak.

Przeczytaj także: Wiosenne cięcie drzew owocowych – poradnik i kalendarz

Choć aktinidie minikiwi preferują żyzną glebę, nie należy ich zasilać często oraz zbyt dużymi dawkami nawozów. Zwłaszcza nadmiar azotu powoduje zbyt bujny wzrost pędów i liści. Te krzewy zasila się 2-3 razy w sezonie, od maja do połowy lipca. Polecane są zwłaszcza nawozy naturalne, jak granulowany Nawóz ekologiczny do drzew i krzewów owocowych, płynny Nawóz ekologiczny do drzew i krzewów owocowych, Obornik koński w płynie, Obornik koński granulowany czy Obornik bydlęcy granulowany. Dodatkowo pod koniec sezonu można zastosować nawóz jesienny (bez azotu).

Przeczytaj także: Nawożenie roślin na wiosnę – jakie nawozy i kiedy stosować

Oba gatunki aktinidii minikiwi, czyli ostrolistna i pstrolistna, są bardzo odporne na mróz. Krzewy aktinidii ostrolistnej znoszą mróz do -30⁰C, a aktinidii pstrolistnej aż do -40⁰C. Dla porównania: odmiany kiwi o dużych owocach wytrzymują zwykle mróz tylko do około -15⁰C. W przypadku nawet bardzo odpornych minikiwi przemarzać mogą czasem ich kwiaty oraz najmłodsze pędy, gdyż krzewy wcześnie zaczynają wegetację. Dlatego stanowisko pod uprawę tych krzewów powinno być osłonięte, zaciszne. Nie należy także sadzić aktinidii minikiwi w obniżeniach terenu.

Na przymrozki wrażliwe są owoce. Z tego powodu, jeśli w ogrodzie rosną odmiany owocujące późno (na przełomie września i października) trzeba śledzić prognozy pogody. Jeżeli zapowiadane są przymrozki, minikiwi muszą być zebrane, aby nie przemarzły. Nie ma znaczenia, że nie zawsze są wtedy dojrzałe. To owoce klimakteryczne, których proces dojrzewania trwa również po zerwaniu.

Przeczytaj także: Warzywa mrozoodporne – lista gatunków

Aktinidie minikiwi praktycznie nie chorują. Ze szkodników problem mogą sprawiać czasem przędziorki, zwłaszcza w suche, słoneczne lata. Sprzymierzeńcem ogrodników w ich zwalczaniu, także na innych roślinach owocowych oraz ozdobnych, jest dobroczynek gruszowy (drapieżne roztocze). Poluje on m.in. na przędziorki, szpeciele i inne szkodniki. Co zrobić, aby dobroczynek gruszowy zamieszkał na aktinidii minikiwi oraz innych roślinach? Od stycznia do marca na gałązkach wiesza się Filcowe opaski z dobroczynkiem gruszowym Vegano. Wewnątrz znajdują się uśpione samice dobroczynka (15-30 sztuk na opaskę). Wychodzą z opaski i zaczynają żerować, gdy tylko temperatura wzrośnie powyżej 8°C.

Największym problemem w uprawie aktinidii minikiwi bywa susza. Krzewy reagują słabszym wzrostem i gorszej jakości plonem. Z niektórych odmian, np. Geneva, z powodu braku wody w glebie, mogą przedwcześnie opadać owoce. Dlatego krzewy warto systematycznie podlewać latem oraz ściółkować cały sezon, np. odkwaszoną korą.

Młode aktinidie mogą czasem niszczyć koty, zwłaszcza krzewy męskie oraz częściej aktinidię pstrolistną niż ostrolistną. Koty mogą je gryźć i ocierać się o nie łamiąc gałązki (podobnie postępują w przypadku kocimiętki). Dobrym zabezpieczeniem są np. ażurowe kosze i siatki. Duże aktinidie nie są podatne na zniszczenie przez koty.

Przeczytaj także: Jak ograniczyć podlewanie – 10 pomysłów